بنای تاریخی رختشویخانه زنجان

بنای تاریخی رختشویخانه زنجان

بنای تاریخی رختشویخانه زنجان در مرکز بافت تاریخی شهر زنجان و در محل معروف به «باباجامال چوقوری» (گودال با باجمال) ساخته شده است و طریق کوچه فرهنگ به خیابان سعدی زنجان که به فاصله یکصد متر، واز سمت غربی آن می گذرد، راه دارد.

زمین این بنا، در سال ۱۳۴۷ هجری قمری، مطابق با ۱۳۰۷ هجری شمسی توسط علی اکبر توفیقی رئيس بلديه شهر (شهردار) زنجان از باقرخان امجد نظام به قیمت ۱۸۵ تومان خریداری شده است. این محل قبل از ساخته شدن رختشوی خانه، مانداب هرز آبهای سطحی بوده است.

این بنا به دست دو برادر به نام های مشهدی اکبر (معمار) و مشهدی اسماعیل (بنا) و در مدت ۱۵ ماه ساخته شده است. سنگ های آن از معدن سنگ روستای «اژدهاتو» استخراج شده و پس از حجاری، توسط گاری های بلدیه (شهرداری) به این محل حمل شده است.

آب مجموعه، از قنات قلعۀ حاجی میربهاء الدين تأمین می گردیده است. متولی این رختشوی خانه توسط رئيس بلدیه گمارده می شده و سالیان زیادی شخصی به نام اصغرخان متولی آن بود که عیال ایشان به نام معصومه خانم، مدیریت رختشوی خانه را بر عهده داشت. رختشوی خانه برای همه شهروندان شبانه روز دایر، و استفاده از آن مجانی بود؛ اما نامبرده مبلغ ده شاهی بابت سرایداری از مراجعین دریافت می کرد.

در یک بررسی کلی می توان این مجموعه را به دو بخش تقسیم کرد:

 بخش نخست،

سرایداری و محل مدیریت رختشوی خانه است که شامل حیاط و اعیانی مسکونی است. حیاط آن به شکل مربع مستطیل و به وسعت ۳۹۶ متر مربع (۱۲۳۳ متر) با درختکاری و فضای سبز است. اعیانی آن با مساحت ۶۰ متر مربع در جبهه شمالی محوطه مشتمل بر دو اتاق و یک ورودی است که سرایداری و محل شست و شوی رخت را به همدیگرمتصل می کند. طرح و نمای این واحد مسکونی، متأثر از فرهنگ است و به سبک معماری سنتی ساخته شده است.

 بخش دوم،

فضای شست و شوی رخت است که از چند قسمت تشکیل است: قسمت اول، خزینه یا محل جمع آوری آب است. این مخزن در منتهاالیه سمت شمالی مجموعه، و مشرف به سالن شست و شو قرار دارد. این فضا ۱۷ متر طول و ۱۱ / ۵ متر عرض و حدود ۸ متر ارتفاع دارد و گنجایش مخزن آب آن، در حدود ۷۴۰ متر مکعب است. سقف مخزن هماهنگ با سقف سالن، متشکل از سه واحد تاق و تویزه است که قوس های نوع خوزی، آن را زینت داده اند.

قسمت دوم، فضای اصلی رختشوی خانه است. این فضا، سالنی به ابعاد ۱۳٫۷۰ متر عرض و ۶۲ متر طول و ۸۵۰ متر مربع زیربنا دارد. عرض جرزهای جانبی آن که سنگینی سقف را تحمل می نمایند، 30/1 متر است. مصالح به کار رفته در جرزها، لاشه سنگ با ملاط ساروج است. نمای داخلی این دیوارها لاشه سنگ بندکشی شده است و نمای بیرونی، با اندودی از کاهگل پوشانیده شده است.

فضای داخل بنا با پرسپکتیوی بسیار زیبا طراحی و اجرا گردیده است و از دو ردیف تاق و تویزه، به طور متوالی که ستون های سنگی آنها را از اهمدیگر جدا می سازند، ساخته شده است. این فضا توسط ۱۱ واحد ستون قرینه، سالن را به دو قسمت تقسیم کرده است و فاصله ستونها در جهت طولی 17/5 متر است. بلندی ستون های بنا 70/2 متر از کف بنا است؛

اما به لحاظ ایجاد مقاومت لازم و هم وزن نمودن بنا، ستون ها با پایه های سنگی به میزان ۴۰ سانتی متر، در داخل پی ها که با شفته آهک پر شده اند، کار گذاشته شده اند. در ارتفاع 702 متری از کف، پاتاق قوسها بر روی قاب مربعی که از آجرهای ۲۰*۲۰*۵ سانتی متر ساخته شده است، جای گرفته است. تویزه های سقف که در ۱۲ ردیف و در دو جهت قرار گرفته اند، از نوع قوس های خوزی (رومی) اند و به طور کامل با آجر اجرا شده و عرض انها ۸۲ سانتی متر است.

عرقچین گنبد بلاواسطه بر روی چهار واحد تویزه استوار گردیده است؛ به طوری که ۲۴ چشمه تاق وتویزه در دو ردیف ۱۲ چشمه ای و تلفیق آن با ستون های یازده گانه، پرسپکتیو جالبی را به بنا بخشیده است. بر روی هر عرقچین، ۵ واحد نورگیر به ابعاد سانتی متر 40*40 تعبیه شده است. هم چنین در اضلاع هر چشمه، در منتها الیه در نزدیکی سقف یک دریچه پیش بینی شده است که بدین سان، امکان و تهویه فضای داخلی رختشوی خانه را فراهم کرده است.

محل شست و شوی رخت،

به طور قرینه از ۴ حوضچه و آب (مجرا) هایی در فاصله حوضچه ها تشکیل یافته است. آب مورد نیاز، ابتدا پس از گذشتن از آبرویی به طول یک متر، به حوض نخستین وارد می شود و سرریز آن به حوض دیگر می ریزد. در وسط جبهه طولی این آبرو، در هر دو طرف، یک حوض ساخته شده است؛

به طوری که آبروی مورد بحث را به دو قسمت شمالی و جنوبی تقسیم می کند. در امتداد آبروی یادشده، دو ردیف پاشور تعبیه شده که آبرو و حوضچه ها را به طور قرینه در بر می گیرد. عناصر و اندام های مزبور، با کارگذاشتن سنگ های حجاری شده تراورتن از یکدیگر جدا شده و شکل یافته اند.

ازآنجا که رخت از نظر شست و شو و دفع آلودگی، از درجات بسیار کثیف و آلوده به درجات لباس های نزدیک به تمیز تقسیم می گردد، محل های شست و شوی رخت نیز به چهار قسمت تقسیم شده بودند. شست و شو در چهار مرحله انجام می شد و اولین مرحله آن، در پایان مسیر آب درون رختشوی خانه انجام می شد.

پس از آن، رخت به قسمت سوم و دوم و اول برده می شد. قسمت چهارم که در انتهای جریان آب قرار داشت، حوضچه مخصوص شست و شوی لباس های بسیار آلوده و لباس های افرادی بوده است که به بیماری های واگیر دچار بوده اند. آب روی بین حوضچه دوم و سوم مخصوص لباس های نسبتا تمیز بوده است. در قسمت اول، کار آبکشی نهایی انجام می شد.

مسئله دفع فاضلاب این مجموعه با طرح های معماری، به طور منطقی حل و فصل شده است؛ به این ترتیب که در زیر پاشورها، آبروی فاضلابی به عرض ۶۰ سانتی متر و به ارتفاع 110 سانتی متر تعبیه و به مسیر فاضلاب شهری مرتبط شده است. این آب رو به علت گستردگی وایجاد شاخه های مختلف، نقشچهار جاذب را نیز ایفا می کرده است. بررسی های وسیع انجام شده نشان می دهند که چنین مجموعه ای با د یادشده، در هیچ منطقه ای از ایران وجود نداشته است؛ اما سبک ای ابعاد و تناسب های رعایت شده در قوس ها و تویزه ها با بناهای افعة شهر زنجان قابل مقایسه اند.

سبک عمومی آن را می توان با عباسقلی خان، دروازه ارگ و مسجد و تكیه قهرمان مقایسه نمود. در حال حاضر، این اثر منحصر به فرد تاریخی به موزه باستان شناسی و مردم شناسی تبدیل شده است و هر روز مورد بازدید مراجعه کنندگان قرار می گیرد.

در این محل، لباس های محلی و سنتی مردم مناطق مختلف ایران، هنرهای دستی و سنتی استان شامل چاروق، ملیله دوزی، معرق، ساخته های چوبی، فرش و گلیم، چاقو، نمونه هایی از تولیدات کارگاه های کاشی سنتی، آجر و سفال سلطانیه، اشیای تاریخی و یافته های باستانی و میراث فرهنگی استان به معرض تماشای عموم گذاشته شده است.

مجموعه تاریخی رختشوی خانه در سال ۱۳۱۹ شمسی به شماره ۱۱۹۸، در دفتر اندیکاتور اداره ثبت اسناد و املاک زنجان به ثبت رسیده است.

منبع: راهنمای جامع ایرانگردی